JEDNOŚĆ I ZRÓŻNICOWANIE

Owa jedność i zróżnicowanie są możliwe przez jedność i zróżnicowanie indywidualizmu i uni­wersalizmu w świadomości czasu, stosunek rów­nowagi dualizmu czynnika zewnętrznego i du­chowego — nie do rozdzielenia w człowieku —może tylko dopomóc do powstania czystej sztu­ki, tzn. bezpośredniej formy Uniwersalnego”. By znaleźć właściwy język dla wypowiedzenia swojej wizji uniwersum i sztuki, Mondrian roz­ważał różne sposoby wypowiedzi, zanim odkrył ów swój, jedyny i niepowtarzalny. „Stara mąd­rość — pisał — przedstawiała odwieczną reiajcję między pierwiastkiem wewnętrznym (duchowym) a zewmętrznym (otaczającej natury) za pomocą krzyża. Ten jednak symbol może być środkiem wyrazu malarstwa abstrakcyjno-realnego [tak określał Mondrian neoplastycyzm — B.K.] w równie nikłym stopniu jak jakikolwiek  inny; symbol bowiem jest znowu przecie z jed­nej strony ograniczeniem, z drugiej — znakiem zanadto absolutnym”.